Persberichten

Wie bestuurt Nederland? De bestuurders of wiskundige modellen, zoals het stikstofmodel Aerius? Marc Jacobs trekt een heldere lijn: modellen mogen nooit gebruikt worden als beleidsregel. Modellen zijn bedoeld om het beleid te ondersteunen, niet meer dan dat. Jacobs is datawetenschapper en gespecialiseerd in onder meer het gebruik van rekenmodellen voor beleid.

In opdracht van de provincie Zuid-Holland stelde Jacobs, samen met hoogleraar Ronald Meester, een richtlijn op voor het gebruik van modellen voor beleid. Die opdracht dateert van 2024, als uitvloeisel van het toenmalige hoofdlijnenakkoord. Onder meer Pieter Omtzigt (NSC) wilde een standaard voor het modelgebruik binnen het beleid. Omtzigt had zich vastgebeten in het Toeslagenschandaal, waar het faliekant misging vanwege foutief modelgebruik. Modellen wezen uit bij welke ouders er een verhoogd risico was op fraude met de toeslagen. Daar werd hard ingegrepen. De verantwoordelijke bestuurders gaven niet thuis; zij verscholen zich achter die modellen. Het model bepaalde het beleid, niet de bestuurders. “Een model mag nooit het beleid bepalen, maar moet het beleid ondersteunen”, stelt Jacobs resoluut. Iedere modelleur weet dat een wiskundig model geen scheidsrechter kan zijn in beleid; daarvoor is een model ongeschikt.

Richtlijn

De richtlijn van Jacobs en Meester koppelt de toepassing van modellen aan de algemene beginselen van behoorlijk bestuur en is bedoeld om ambtenaren, juristen, bestuurders en modelleurs handvatten te geven voor de inzet van modellen. Voor de richtlijn interviewden beiden ambtenaren van verschillende beleidsafdelingen. “Op veel afdelingen is er realisme als het over modellen gaat”, constateert Jacobs. Bijvoorbeeld bij het verkeer weten ambtenaren goed om te gaan met de modellen. Bij het stikstofmodel is dat echter anders. Daar wordt, net als bij het Toeslagenschandaal, het model ingezet om het beleid te bepalen, ondanks dat het model daarvoor niet geschikt is. Rekenmodel Aerius is bijna de beleidsregel in plaats van een hulpmiddel. Terwijl bestuurders in het algemeen geen kaas hebben gegeten van dit model.

“Het model wordt te veel gezien als de werkelijkheid”, constateert Jacobs. “Iedere modelleur kan je uitleggen dat dit niet zo is.” Ook de dooddoener ‘dit is het beste wat we hebben’ stoort hem. “Dit wordt gemakkelijk aangehaald door bestuurders. Maar als dit model het beste is dat we hebben, en het model is aantoonbaar ongeschikt, waar baseer je als bestuurder dan je besluit op om het model toch te willen gebruiken?”

Bestuur schiet tekort

In 2024 sprak Jacobs in het Benelux-Parlement. Hier bespreken volksvertegenwoordigers van Nederland, België en Luxemburg grensoverschrijdende thema’s als economie, justitie en duurzaamheid. Jacobs legde de politici uit waarvoor modellen geschikt zijn en waarvoor niet. “Een bestuurder vroeg tijdens deze bijeenkomst wat we dán moeten doen als we de modellen loslaten. Bestuurders voelen zich verloren als zij niet kunnen leunen op modellen. Een bestuurder behoort te besturen en zich niet te verschuilen achter modellen. Het beleid moet bepaald worden door bestuurders, niet door modellen.”

Nederland modellenland

Nederland is een echt modellenland, constateert Jacobs. Nederland stuurt graag op algoritmen. Gebeurt dat in het buitenland niet? “Ik heb veel modellen gezien, en in wat ik gezien heb is Nederland uniek. In het buitenland is het model één van de instrumenten die wordt gebruikt voor beleid, niet hét instrument. Dat een model is opgenomen in de regelgeving, zoals in Nederland bij stikstof, zag ik nog nergens.”

“Bij stikstof is het model het beleid geworden. Wanneer het model wordt aangepast, verandert het beleid dus.” Dat laatste is voelbaar in de praktijk. Na een modelaanpassing moeten ondernemers soms nieuwe berekeningen laten maken omdat uitkomsten zijn gewijzigd.

(On)behoorlijk bestuur

Jacobs hekelt de wijze waarop bestuurders omgaan met modellen. “Kijk bijvoorbeeld naar het onderzoek naar de gezondheidseffecten van de geitenhouderij. Met een model is bepaald dat er tot 500 meter risico bestaat voor de volksgezondheid. Waarom 500 meter? Waarom is er bij 499 meter wel risico en bij 501 meter niet meer?”

Jacobs is een groot voorstander van een wetenschappelijke standaard voor het gebruik van modellen binnen het beleid. En is die er gekomen in de provincie Zuid-Holland? De provincie heeft de richtlijn van Jacobs en Meester weliswaar naar buiten gebracht, maar tot nu toe niet ingevoerd. De richtlijn is terechtgekomen in het politieke debat binnen de provincie. Een aantal bestuurders wil geen richtlijnen voor modeltoepassing, maar de modellen naar eigen inzicht kunnen inzetten.

Op 16 september 2026 vond de Expertavond Bodemgezondheid in Nederlandse natuurgebieden plaats. De avond werd georganiseerd naar aanleiding van bodembemonsteringen in 27 natuurgebieden. Onderzoekers van Eurofins lichtten hun bevindingen toe. De uitkomsten werden vergeleken met andere onderzoeken en verklaard vanuit de literatuur.

De presentatie van de onderzoekers van Eurofins downloaden:

In de winter van 2024/2025 werden bodemmonsters genomen in 27 natuurgebieden. In onderstaande rapporten staan de uitkomsten en de duiding daarvan:

Er is sprake van ongelijke behandeling door mediabedrijven. Extinction Rebellion-activisten krijgen openlijk steun voor de bezetting van de A12. Demonstrerende boeren krijgen die steun niet. XR ontving daarnaast geld voor haar acties. Ook dat kregen boeren niet. Dan is er een mediabedrijf dat de rechtszaken meefinanciert rond de boerenvergunningen. Niet in het voordeel van de boer, wel ten gunste van serieprocedeerder MOB. Past deze eenzijdige inzet wel bij onafhankelijke journalistiek?

Free Press Unlimited – een Nederlandse journalistenorganisatie – steunt Extention Rebellion bij haar A12-demonstratie. Dit is opvallend. Past zoiets wel bij onafhankelijke journalistiek? “Het was geen inhoudelijke steunbetuiging aan de doelen en missie van XR”, reageert de woordvoerder van Free Press Unlimited. “Wij zetten ons in voor onafhankelijke journalistiek, daar hoort de vrijheid van meningsuiting bij. Het recht om vreedzaam te demonstreren is daar nauw mee verbonden. In een democratie moeten mensen hun mening publiekelijk kunnen uiten, ook als die mening controversieel is.”

Bij de boerendemonstraties was Free Press Unlimited in geen velden of wegen te zien. Worden de boerenprotesten niet gesteund? “Free Press Unlimited staat voor het recht op vreedzaam protest. Dat geldt voor iedere groep, ongeacht de inhoudelijke standpunten van de demonstranten”, aldus de woordvoerder.

Subsidie overheid

Free Press Unlimited kent zijn oorsprong op het Mediapark in Hilversum. De organisatie betreft een fusie in 2011, van Stichting Press Now en Stichting Free Voice. Stichting Press Now werd in 1993 opgericht door journalisten, politici en bezorgde burgers. Destijds met als doel de onafhankelijke media in voormalig Joegoslavië te steunen. Stichting Free Voice was er al eerder, deze werd in 1986 opgericht. Dit was een initiatief van de Nederlandse Dagblad Pers, het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren en Radio Nederland Wereldomroep. Deze organisatie steunde journalisten in onder meer Afrika, Latijns-Amerika, Azië, het Midden-Oosten en Oost-Europa.

Free Press Unlimited wordt mede gesubsidieerd door de overheid. In 2025 ontving de organisatie bijna 20 miljoen euro, waarvan 9 miljoen van de Nederlandse overheid (Ministerie van Buitenlandse Zaken) en 5,6 miljoen van Europa. Ook de Postcodeloterij is een belangrijke sponsor.  

Brede taakopvatting

Free Press Unlimited zet zich in voor de onafhankelijke journalistiek in gebieden waar de persvrijheid onder druk staat. Dit is een nobele taak die past bij mediabedrijven. Met het verbreden van de taakopvatting naar vrijheid van meningsuiting en demonstratierecht begeeft Free Press Unlimited zich op glad ijs. Temeer daar deze taak selectief wordt ingevuld. Extinction Rebellion wordt hierin publiekelijk gesteund, boeren daarentegen niet.

Extinction Rebellion kreeg niet alleen steun van Free Press Unlimited, maar ook van Stichting Democratie en Media, mede-eigenaar van Volkskrant, Trouw, AD, RTL en NU.nl. Die maakte zelfs geld over naar Extention Rebellion (jaarverslag 2020): “Extinction Rebellion zet zich in voor een Burgerberaad Klimaat & Milieu in Nederland. Voor SDM zijn vernieuwingen als een burgerberaad in ons democratisch stelsel van groot belang, om zo te werken aan het behouden en versterken van onze democratie.” In 2023 ging er nogmaals geld naar Extinction Rebellion. Deze keer voor een trainingsprogramma voor de ‘rebellen’.

De Stichting Democratie en Media (SDM) zegt te investeren in onafhankelijke, kritische journalistiek. Dat is inderdaad een taak die past bij een mediaorganisatie. Echter, ook SDM hanteert een bredere taakopvatting. Het versterken van de democratie en rechtsstaat zijn eveneens haar doel. Daarom wordt niet alleen Extinction Rebellion financieel gesteund, maar een reeks aan organisaties. Ook ging er geld naar Advocaat van de Aarde (deze zamelt geld in voor MOB), geld dat onder meer werd gebruikt voor het aanspannen van rechtszaken tegen vergunningen van (agrarische) ondernemers. Voor boeren die in de rechtszaken verwikkeld raakten, was er geen steun of geld. De woordvoerder van SDM benadrukt dat de subsidie aan Advocaat van de Aarde éénmalig was, in 2023. “Deze steun paste toen binnen onze eenmalige oproep Versterking van de toegang tot het recht.”

(Foto: Shutterstock / pmvfoto)

—

Lees over vier bijzondere financiers achter de rechtszaken van de broers Vollenbroek in het STAF-blad van september 2026 (verschijnt medio september).

Volgens het Compendium voor de Leefomgeving neemt de vergrassing in heideterreinen door het pijpenstrootje toe. Alom wordt gesuggereerd dat stikstof daarvan de oorzaak is. De gegevens van natuurmeetnet LMF-M&N laten echter zien dat pijpenstrootje vooral toeneemt in terreinen waar het waterpeil is opgezet. De gegevens laten geen verband zien met stikstofdepositie.  

Zo’n 30 jaar geleden werd de mate van vergrassing van heide vastgesteld middels berekeningen. Dit gebeurde op basis van luchtfoto’s. Pixels in de luchtfoto werden geclassificeerd als gras, heide of anderszins. In 1993 werd op deze wijze de vergrassing van de Nederlandse heide in kaart gebracht. Deze werd toen vastgesteld op 45%. Bijna de helft van de heide was vergrast, rapporteerden onderzoekers van RIVM en K&M-GIS and remote sensing Consultants toentertijd.

Het Compendium voor de Leefomgeving hield lang vast aan een vergrassingspercentage van 40-45%. In 2023 echter, werd het vergrassingsaandeel (geruisloos) teruggezet naar zo’n 30%. Berekeningen hadden plaatsgemaakt voor nauwkeuriger veldgegevens. Sinds medio jaren ’90 wordt de vergrassing van heide bepaald op basis van veldonderzoek. Van een toename van de vergrassing in de afgelopen 30 jaar blijkt geen sprake. Wel blijkt er een toename te zijn van het pijpenstrootje in heideterreinen waar de waterstand omhoog is gezet.

Het artikel ‘Verhogen waterpeil jaagt vergrassing heide aan’ is hieronder te downloaden.

Foto: Pijpenstrootje in een vochtig terrein / Shutterstock.

Het is feest bij de (voormalige) topambtenaren van het directoraat-generaal Landelijk Gebied en Stikstof (DG Stikstof). De architecten van het stikstofplan – op 26 juni 2026 door minister Jaimi van Essen naar buiten gebracht – heffen het glas. DG Stikstof ging in 2019 van start, onder bewind van toenmalig minister Carola Schouten. Voor het oplossen van het stikstofprobleem. Met als inzet: halvering van de veehouderij.

Topambtenaar Vera Pieterman is blij dat het gelukt is, zo laat zij weten op platform LinkedIn. Pieterman werd per 18 november 2019 benoemd als programmadirecteur van DG Stikstof. Ook topambtenaar Hellen van Dongen kwam terug voor dit feestelijke moment. Van Dongen werd in november 2019 benoemd als directeur-generaal Landelijk Gebied en Stikstof. In 2023 verliet zij dit directoraat. Ook Pieterman werkt hier inmiddels niet meer.

Pieterman en Van Dongen behoren tot de Algemene Bestuursdienst (ABD) van de Rijksoverheid. ABD is de organisatie van topmanagers en directeuren en beschikt over een eigen adviesgroep van topambtenaren: ABD Topconsult.

Stikstofplan Van Essen

Het stikstofplan van minister Jaimi van Essen is slecht ontvangen door veel agrariërs. De stapeling van regels zal leiden tot een groot aantal stoppers, met name in de veehouderij. “Dat is ook de opzet. Krimp van de veestapel is het doel”, aldus een bron die in contact stond met beide ambtenaren. “Alsjeblieft, noem mijn naam niet. Dat kost mij mijn carrière.”

Het viel de Staf-redactie op dat het stikstofplan van minister Van Essen vrijwel één-op-één overeenkomt met de eisen van de milieubeweging[1]. Het plan komt overeen met de voorwaarden waaronder milieuorganisaties bereid zijn te stoppen met het systematisch aanvechten van vergunningen van bedrijven. Dit artikel leidde ertoe dat meer bronnen contact zochten met de Staf-redactie. In hun verhalen worden meerdere topambtenaren genoemd, die het stikstofbeleid bepaalden, waaronder Pieterman en Van Dongen.

DG Stikstof

Het begon onder landbouwminster Carola Schouten (2017-2022), in 2019. Vanuit verschillende departementen werd een nieuwe programmadirectie gevormd, met enkele topambtenaren van de ABD aan het hoofd.

“Carola Schouten wilde onder meer geld voor innovaties om de stikstofuitstoot terug te brengen. Maar de ambtenaren gingen daar niet in mee. Als boeren zouden mogen innoveren, dan krimpt de veestapel niet, was het argument. Alleen D66 wilde krimp van de veestapel, andere politieke partijen zoals VVD en CDA wilden dat niet. Spindoctors kwamen toen met het frame ‘krimp is geen doel op zich’ om zo de politiek mee te krijgen.”

Hadden deze topambtenaren contacten met Tjeerd de Groot (D66) en Johan Vollenbroek (MOB)? Beide heren staken niet onder stoelen of banken dat de veestapel (minstens) gehalveerd moest worden. “Dat contact was er zeker. Vollenbroek zat als genodigde bij sommige stikstofoverleggen. En Tjeerd de Groot meldde zich regelmatig. De wijze waarop zij met elkaar omgingen, hun lichaamstaal, verraadde dat ze elkaar beter kenden.”

Geld voor opkoop, niet voor innovatie

Opvallend zijn de sporen die het stikstofbeleid trekt in de praktijk. De overheid blijkt minimaal in te zetten op innovaties om de stikstofuitstoot te verminderen, en maximaal op de opkoop van bedrijven. Voor twee stoppersregelingen werd inmiddels bijna 3 miljard euro aan subsidie beschikbaar gesteld.[2] Ongeveer 1.500 bedrijven namen hieraan deel. Voor innovaties om de stikstofuitstoot te verminderen kwam minimaal subsidie beschikbaar. De voorwaarden waren bovendien weinig aantrekkelijk (er moest veel geld worden bijgelegd door de boer) waardoor hiervan weinig gebruik werd gemaakt. Ook speelt mee dat het moeilijk is een vergunning te krijgen voor emissiebeperkende stalaanpassingen.

Minister Van Essen trekt in de komende jaren maar liefst 20 miljard euro uit voor het oplossen van het stikstofprobleem. Echter, als je kijkt waarvoor dat geld gereserveerd is, dan is dat wederom voor opkoop van veehouderijen en vermindering van het aantal dieren (extensiveren). Slechts 2 miljard euro is bestemd voor innovaties om de stikstofuitstoot te verminderen. Maar, wanneer de voorwaarden voor deze subsidie ongunstig blijven en de vergunningverlening niet tijdig los komt, dan blijft het geld in de pot zitten.

Dubbelrol ABD

Terug naar 2021: het nieuwe kabinet – Rutte III – is juist aangetreden. ABD Topconsult, het adviesbureau van de topambtenaren van de Rijksoverheid, komt met adviezen om het stikstofprobleem op te lossen. Het rapport ‘Normeren en beprijzen van stikstofemissies’ adviseert om de stikstofuitstoot met 40 tot 50 procent terug te dringen. Een tweede rapport, ‘Stikstofruimte voor de toekomst’ stuurt aan op substantiële krimp van de veestapel. ABD Topconsult adviseert om veehouderijen uit te kopen.

De Algemene Bestuursdienst (ABD) speelt een dubbelrol. Pieterman en Van Dongen, de topambtenaren die de leiding hebben bij DG Stikstof, zijn afkomstig van ABD. Zij laten zich adviseren door hun eigen adviesbureau ABD Topconsult.

Krimp als doel

Kabinet Rutte III wordt in 2022 opgevolgd door kabinet Rutte IV. Christianne Van der Wal wordt minister voor Natuur en Stikstof. Zij zet in op halvering van de stikstofuitstoot. Op 23 juni 2022 vond een Kamerdebat – een marathonzitting van 11 uur – plaats over het stikstofbeleid. Van der Wal: “Ik heb vanuit het coalitieakkoord hele duidelijke kaders meegekregen. De totale stikstofuitstoot moet in 2030 met 50% zijn verminderd.” Van der Wal presenteerde een kaartje waarop het land was ingekleurd met zones. In de ene regio wordt meer gevraagd, in de andere minder. Van der Wal: “Het frame dat wordt neergezet, alsof wij de hele agrarische sector van de kaart vegen, is niet waar. Er is heel veel perspectief voor heel veel boeren.” Van der Wal benadrukte dat innovatie onderdeel is van het plan. “Wij besteden die 24,4 miljard die we beschikbaar hebben, niet alleen aan het opkopen of onteigenen van boeren. In het budget zit ook heel veel geld voor innovatie.” Voor de schermen blijken dit mooie woorden. Achter de schermen wordt ervoor gezorgd dat er weinig geld gaat naar innovaties en des te meer naar opkoop. Boeren kregen vooral één optie om de uitstoot te verminderen: stoppen met het bedrijf.

“Krimp is wel degelijk het doel van de ambtenaren van DG Stikstof”, vertelt onze bron. “Ik heb enkele ambtenaren dit zelf horen zeggen: wij hebben 22 miljard voor opkoop, dus dát gaan wij doen.”

---

[1] https://stichtingagrifacts.nl/van-essen-levert-met-stikstofplan-wat-milieubeweging-eist/

[2] https://www.rvo.nl/onderwerpen/lbv-plus-actueel