<span class="vcard"><a class="url fn n" href="https://stichtingagrifacts.nl/author/linda/" title="Redactie Agrifacts" rel="me">Redactie Agrifacts</a></span>

Wie bestuurt Nederland? De bestuurders of wiskundige modellen, zoals het stikstofmodel Aerius? Marc Jacobs trekt een heldere lijn: modellen mogen nooit gebruikt worden als beleidsregel. Modellen zijn bedoeld om het beleid te ondersteunen, niet meer dan dat. Jacobs is datawetenschapper en gespecialiseerd in onder meer het gebruik van rekenmodellen voor beleid.

In opdracht van de provincie Zuid-Holland stelde Jacobs, samen met hoogleraar Ronald Meester, een richtlijn op voor het gebruik van modellen voor beleid. Die opdracht dateert van 2024, als uitvloeisel van het toenmalige hoofdlijnenakkoord. Onder meer Pieter Omtzigt (NSC) wilde een standaard voor het modelgebruik binnen het beleid. Omtzigt had zich vastgebeten in het Toeslagenschandaal, waar het faliekant misging vanwege foutief modelgebruik. Modellen wezen uit bij welke ouders er een verhoogd risico was op fraude met de toeslagen. Daar werd hard ingegrepen. De verantwoordelijke bestuurders gaven niet thuis; zij verscholen zich achter die modellen. Het model bepaalde het beleid, niet de bestuurders. “Een model mag nooit het beleid bepalen, maar moet het beleid ondersteunen”, stelt Jacobs resoluut. Iedere modelleur weet dat een wiskundig model geen scheidsrechter kan zijn in beleid; daarvoor is een model ongeschikt.

Richtlijn

De richtlijn van Jacobs en Meester koppelt de toepassing van modellen aan de algemene beginselen van behoorlijk bestuur en is bedoeld om ambtenaren, juristen, bestuurders en modelleurs handvatten te geven voor de inzet van modellen. Voor de richtlijn interviewden beiden ambtenaren van verschillende beleidsafdelingen. “Op veel afdelingen is er realisme als het over modellen gaat”, constateert Jacobs. Bijvoorbeeld bij het verkeer weten ambtenaren goed om te gaan met de modellen. Bij het stikstofmodel is dat echter anders. Daar wordt, net als bij het Toeslagenschandaal, het model ingezet om het beleid te bepalen, ondanks dat het model daarvoor niet geschikt is. Rekenmodel Aerius is bijna de beleidsregel in plaats van een hulpmiddel. Terwijl bestuurders in het algemeen geen kaas hebben gegeten van dit model.

“Het model wordt te veel gezien als de werkelijkheid”, constateert Jacobs. “Iedere modelleur kan je uitleggen dat dit niet zo is.” Ook de dooddoener ‘dit is het beste wat we hebben’ stoort hem. “Dit wordt gemakkelijk aangehaald door bestuurders. Maar als dit model het beste is dat we hebben, en het model is aantoonbaar ongeschikt, waar baseer je als bestuurder dan je besluit op om het model toch te willen gebruiken?”

Bestuur schiet tekort

In 2024 sprak Jacobs in het Benelux-Parlement. Hier bespreken volksvertegenwoordigers van Nederland, België en Luxemburg grensoverschrijdende thema’s als economie, justitie en duurzaamheid. Jacobs legde de politici uit waarvoor modellen geschikt zijn en waarvoor niet. “Een bestuurder vroeg tijdens deze bijeenkomst wat we dán moeten doen als we de modellen loslaten. Bestuurders voelen zich verloren als zij niet kunnen leunen op modellen. Een bestuurder behoort te besturen en zich niet te verschuilen achter modellen. Het beleid moet bepaald worden door bestuurders, niet door modellen.”

Nederland modellenland

Nederland is een echt modellenland, constateert Jacobs. Nederland stuurt graag op algoritmen. Gebeurt dat in het buitenland niet? “Ik heb veel modellen gezien, en in wat ik gezien heb is Nederland uniek. In het buitenland is het model één van de instrumenten die wordt gebruikt voor beleid, niet hét instrument. Dat een model is opgenomen in de regelgeving, zoals in Nederland bij stikstof, zag ik nog nergens.”

“Bij stikstof is het model het beleid geworden. Wanneer het model wordt aangepast, verandert het beleid dus.” Dat laatste is voelbaar in de praktijk. Na een modelaanpassing moeten ondernemers soms nieuwe berekeningen laten maken omdat uitkomsten zijn gewijzigd.

(On)behoorlijk bestuur

Jacobs hekelt de wijze waarop bestuurders omgaan met modellen. “Kijk bijvoorbeeld naar het onderzoek naar de gezondheidseffecten van de geitenhouderij. Met een model is bepaald dat er tot 500 meter risico bestaat voor de volksgezondheid. Waarom 500 meter? Waarom is er bij 499 meter wel risico en bij 501 meter niet meer?”

Jacobs is een groot voorstander van een wetenschappelijke standaard voor het gebruik van modellen binnen het beleid. En is die er gekomen in de provincie Zuid-Holland? De provincie heeft de richtlijn van Jacobs en Meester weliswaar naar buiten gebracht, maar tot nu toe niet ingevoerd. De richtlijn is terechtgekomen in het politieke debat binnen de provincie. Een aantal bestuurders wil geen richtlijnen voor modeltoepassing, maar de modellen naar eigen inzicht kunnen inzetten.

Op 16 september 2026 vond de Expertavond Bodemgezondheid in Nederlandse natuurgebieden plaats. De avond werd georganiseerd naar aanleiding van bodembemonsteringen in 27 natuurgebieden. Onderzoekers van Eurofins lichtten hun bevindingen toe. De uitkomsten werden vergeleken met andere onderzoeken en verklaard vanuit de literatuur.

De presentatie van de onderzoekers van Eurofins downloaden:

In de winter van 2024/2025 werden bodemmonsters genomen in 27 natuurgebieden. In onderstaande rapporten staan de uitkomsten en de duiding daarvan:

In de winter van 2024 / 2025 werden bodemmonsters genomen in 27 natuurgebieden, overwegend op de zandgronden. De monsters zijn genomen door journalisten van Staf. De monsters zijn onderzocht door Eurofins op vele relevante voedingsstoffen en bodemeigenschappen. Onderzoekers van Eurofins hebben de uitkomsten verwerkt tot een publicatie in Vakblad Bodem, een semi-wetenschappelijk tijdschrift. Deze publicatie liet enige tijd op zich wachten, vanwege de vervaardiging van het artikel, alsmede de review door dit tijdschrift. Begin juni is het artikel gepubliceerd.

Lijden natuurbodems aan tekorten aan voedingsstoffen die noodzakelijk zijn voor de fauna en flora? Dit is één van de vragen die we wilden beantwoorden. De monsters zijn overwegend genomen op de zure, arme zandgronden. Daarnaast is ook een beperkt aantal andere gebieden bemonsterd: zandgronden in duingebieden, en natuur op rijkere gronden. De arme zandgronden worden van nature gekenmerkt door een lage pH en een beperkte nutriëntenvoorraad.
Dit onderzoek betreft een eerste verkenning. Hoewel 92 monsters een waardevolle dataset vormen, is de steekproef niet representatief genoeg om robuuste uitspraken te doen over alle Nederlandse bos- en natuurgebieden.

Veel voedingsstoffen zeer beperkt aanwezig

Opvallend is dat veel natuurbodems zeer lage gehalten aan plantopneembare voedingsstoffen laten zien. Het nitraatgehalte ligt op 60% van de meetlocaties onder de rapportagegrens. Dit betekent dat de concentratie te laag is om deze betrouwbaar te meten. Het is onbekend wat de reden is van het lage nitraatgehalte. Een mogelijkheid is dat de nitrificatie wordt geremd door de lage pH, of de nitraat is opgenomen door de bodem en vegetatie, en/of de nitraat is uitgespoeld.

Ook het fosfaatgehalte is in 74% van de bodems zeer laag (beneden de rapportagegrens). Borium is zelfs in veel Nederlandse bos- en natuurgronden nauwelijks beschikbaar. Borium is echter essentieel voor celwandvorming, wortelontwikkeling en voortplanting bij planten. Datzelfde geldt voor molybdeen. In 92% van de bodems was er zo weinig molybdeen aanwezig, dat dit niet kon worden aangetoond. Molybdeen is een essentiële cofactor voor de vorming van enzymen die betrokken zijn bij de stikstofcyclus; deze helpt de inbouw van stikstof als eiwit in de vegetatie.

In de onderzochte bos- en natuurgronden blijkt de actuele calcium-beschikbaarheid eveneens laag te zijn.

Betekenis resultaten

De onderzoekers constateren dat tot nu toe de groep micronutriënten en bio beschikbare (zware) metalen, vaak buiten de landbouw- en natuurmonitoring vielen. Daardoor is er geen volledig beeld van de kwaliteit van natuurbodems. De onderzoekers adviseren onderbouwde streefwaarden op te stellen voor bodemgezondheidsindicatoren op basis van regionale referenties en ecologische functies. Wanneer ook gewasanalyses worden gedaan, kunnen relaties tussen bodemgezondheid en vegetatieconditie beter worden begrepen. Met bodemgezondheidsmetingen die in lijn liggen met de EU Soil Monitoring Law kunnen trends en herstelprocessen worden gemonitord. Dergelijke bodembemonsteringen kosten 220 euro per stuk, wat een relatief goedkope methode is.

Onderzoeker Marc Jacobs spitte in 2025 maar liefst 885 wetenschappelijke studies door over de ziekte van Parkinson en pesticiden. Maar vond geen overtuigend verband. In de afgelopen maanden deed hij hetzelfde voor pesticiden en kanker bij mens en dier. Hij wilde alle mogelijke pesticiden meenemen in zijn onderzoek. Echter, alleen voor glyfosaat bleken deze studies beschikbaar. Net als bij Parkinson legden de studies ook bij kanker geen eenduidig verhaal bloot. Wat hij wel constateert is dat er wordt toegewerkt naar een beeld.

Jacobs is data-wetenschapper en gespecialiseerd in epidemiologische studies. Wanneer er een verband is tussen bepaalde pesticiden en een ziekte, dan moet dat blijken uit de wetenschappelijke studies. Tot nu toe vond hij geen overtuigend bewijs.

Journalisten zijn geregeld stellig in hun publicaties: de belangrijkste oorzaak van de ziekte van Parkinson zijn pesticiden uit de landbouw. Jacobs vond hiervoor geen overtuigend bewijs in de talrijke wetenschappelijke studies die hij bestudeerde. In september 2025 nam hij 885 studies over de ziekte van Parkinson onder de loep. Vervolgens keek hij nader naar de rol van glyfosaat. De link die media suggereren, vond hij niet in de studies. Hij publiceerde daarover in september 2025.

Pesticiden en Parkinson

Amper een half jaar later, in januari 2026, kreeg Jacobs bijval van onderzoekers van Universiteit Utrecht en Radboudumc. Ook Parkinsonprofessor Bas Bloem was bij deze studie betrokken. Het onderzoeksteam kwam tot dezelfde conclusie. De link tussen landbouw en de ziekte van Parkinson viel niet te leggen. Parkinson blijkt vaker voor te komen bij personen in een hogere sociaaleconomische positie. Ook komt de ziekte meer voor in de noordelijke provincies van Nederland. De luchtkwaliteit is in deze regio relatief goed.

Glyfosaat en kanker

In de afgelopen maanden heeft Jacobs gekeken naar pesticiden – vooral glyfosaat – en kanker. De aanleiding was het ‘baanbrekende nieuws’ van BNNVARA in juni 2025. Volgens de journalisten hadden onafhankelijke onderzoekers van het Ramazzini-instituut een verband gevonden tussen glyfosaat en kanker bij knaagdieren. Eindelijk zou er hard bewijs zijn dat glyfosaat kankerverwekkend is.

Jacobs bestudeerde ook de Ramazzini-studie. Deze studie blijkt niet te corrigeren voor de grote verscheidenheid aan toegepaste statistische testen. Sterker nog, er lijkt bewust te zijn ingezet op statistiek waarvoor minder informatie nodig is. Dat kan een vertekend beeld geven. Wat verder opvalt is dat het aantal kankergevallen bij de controlegroep niet per se onderdoet voor de glyfosaatgroepen. “Het is onmogelijk om op basis van deze studie een dose-response relatie op te tekenen”, constateert Jacobs. Ook het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) kwam al tot deze conclusie. BNNVARA kreeg veel kritiek vanuit de wetenschapsjournalistiek. Eén welgevallige publicatie uitlichten en honderden onwelgevallige publicaties terzijde schuiven, is geen deugdelijke journalistiek. 

“In mijn optiek laat de afwezigheid van een zuivere verslaglegging zich het best tonen in wat de media schrijven over dierproeven. Zo worden de resultaten uit dierproeven met gemak geëxtrapoleerd naar mogelijke risico’s voor mensen. Niet gehinderd door het gebrek aan kennis en kunde ontstaat zo het idee dat mens en muis hetzelfde zijn, en dat wat we bij muizen (en ratten) vinden ook wel voor mensen moet gelden”, stelt Jacobs in zijn rapport.

Toegewerkt naar een beeld

In de studie naar Parkinson en pesticiden viel het Jacobs al op dat er toegewerkt wordt naar een verhaal. Dat is in veel studies naar glyfosaat en kanker niet anders. De resultaten zijn niet eenduidig, toch zál er iets gevonden moeten worden. De keuze voor de onderzoeksmethode en statistiek worden dan bepalend voor de bevindingen. We hebben hier te maken met een thema waarbij de verbanden vaag zijn. Bij een thema als roken en longkanker is dat anders. Ongeacht welke onderzoeksmethode je gebruikt, er wordt altijd een duidelijk verband gevonden.

Onwetenschappelijk

Het is onmogelijk te bewijzen dat pesticiden te allen tijde 100% veilig zijn. Dit geldt overigens ook voor geneesmiddelen. Steeds vaker blijkt onzekerheid het uitgangspunt te zijn om bepaalde producten als schadelijk te bestempelen. Niet omdat ze bewezen schadelijk zijn, maar omdat ze onbewezen onschadelijk zijn. Dit gedachtegoed zie je het meest duidelijk bij stichtingen die graag zien dat pesticiden, waaronder glyfosaat, verdwijnen. De twee meest uitgesproken aanjagers zijn Pesticide Action Network (PAN) en Meten=Weten. Een klein bezoek aan hun websites onthult de richting van de berichtgeving: pesticiden zijn slecht, schadelijk en dienen te worden verbannen. Elk onderzoek dat ruimte biedt aan die stelling wordt op een standaard gezet. “Maar dit is niet hoe wetenschap werkt. Wetenschappers dienen te beschouwen en niet te betogen. Een betoog is namelijk eenrichtingsverkeer waarin de boodschap, en niet het bewijs, de boventoon voert. In de wetenschap mag je hier geen ruimte voor reserveren.”

Duizenden publicaties

Een zoektocht naar wetenschappelijke studies over pesticiden en kanker leverde maar liefst 9318 publicaties op. Lang niet alle waren bruikbaar voor het beantwoorden van de vraag wat de relatie is tussen pesticiden, specifiek glyfosaat, en kanker. De gevonden relaties waren niet eenduidig, klein en onzeker. Deze lijken eerder het resultaat van de keuze voor een hoog sensitieve statistische onderzoeksmethode. Daarnaast is er een serieus gebrek aan beschikbare data en gestandaardiseerde onderzoeksmethoden. Dat maakt het onmogelijk om onderzoeken te vergelijken en uitkomsten na te rekenen.

Hierop kun je geen beleid maken. Ondanks de veelheid aan studies, kan geen zinvolle dose-response relatie worden opgetekend. De invloed van glyfosaat op kanker is niet eenduidig evident.

Afbeelding: Shutterstock/AI

In 2024 werden op geïmporteerde agrarische producten uit het buitenland 145 verschillende pesticiden aangetroffen. Daarvan zijn er zo’n 40 niet (meer) toegestaan voor gebruik in de Nederlandse land- en tuinbouw. De meeste van die middelen zijn op Europees niveau aan banden gelegd.

De Europese Unie staat toe dat er levensmiddelen worden geïmporteerd waarop residuen van bestrijdingsmiddelen zitten die in Europa verboden zijn. Dat mag, mits de hoeveelheid residu de EU-norm niet overschrijdt. Deze gang van zaken is het gevolg van handelsafspraken met landen buiten Europa. Het is dus goed mogelijk dat er levensmiddelen ons land binnenkomen, waarop residuen zitten van middelen die hier verboden zijn. De redactie van Staf wil weten wat de omvang is van verboden middelen op geïmporteerde levensmiddelen.

Controles NVWA

De NVWA controleert via steekproeven of levensmiddelen, waaronder groente en fruit, vervuild zijn met resten van bestrijdingsmiddelen. Binnen de Europese Unie is vastgesteld hoeveel residu van een bestrijdingsmiddel er op een levensmiddel mag zitten. In 2024 nam de NVWA 4.846 monsters van producten van buiten Europa. Bij 4.543 producten werd de limiet niet overschreven. Deze producten mochten geïmporteerd worden.

De NVWA vond op deze producten residuen van in totaal 145 verschillende bestrijdingsmiddelen. Voor deze middelen werd nagegaan of deze gebruikt mogen worden in Nederland. Voor minimaal 40 van deze middelen is dat niet het geval. De verboden middelen worden vooral aangetroffen op tropisch fruit, zoals citrusvruchten. Ook op rijst, thee en specerijen worden dergelijke middelen vaak aangetroffen. In de tabel staan de middelen die het vaakst werden aangetroffen.

Verboden middelen

Residuen van imidacloprid – sinds 2018 verboden voor de land- en tuinbouw – worden volop aangetroffen op geïmporteerde rijst, bonen en tropisch fruit. Op 6 procent van de geïmporteerde levensmiddelen is dit residu aanwezig; deze voedselproducten zijn afkomstig uit een groot aantal verschillende landen. Ook het middel malathion, dat inmiddels zo’n 20 jaar geleden werd verboden, wordt relatief vaak aangetroffen op met name citrusfruit en kruiden. Ook hier zijn de levensmiddelen uit verschillende landen afkomstig. Malathion ging in de ban in Nederland en Europa vanwege de relatief hoge toxiciteit voor mensen, bijen en het milieu.

Fenylfenol-2 werd het vaakst aangetroffen. Dit residu zat op maar liefst 38% van de geïmporteerde levensmiddelen. Dit middel wordt op grote schaal toegepast tegen micro-organismen, als conserveringsmiddel. Voor de land- en tuinbouw in Nederland kwam er rond 1998 een verbod op dit middel. Fenylfenol-2 heeft in ons land al enkele decennia geen landbouwkundige toepassing meer. Dit middel heeft in ons land echter nog wel een toepassing in de industrie als biocide en het wordt gebruikt als ontsmettingsmiddel in bijvoorbeeld ziekenhuizen en bij de voedselverwerking.

Kwart betreft verboden middel

De NVWA nam 4.846 monsters van levensmiddelen uit landen buiten Europa. Daarop werden in totaal 13.866 residuen van pesticiden aangetroffen. Per levensmiddel werden dus gemiddeld bijna 3 pesticiden aangetroffen. Bij ongeveer een kwart van de aangetroffen residuen ging het om een middel dat in Nederland verboden is.  

Tabel. In Nederland verboden pesticiden die het vaakst werden aangetroffen op geïmporteerde levensmiddelen van buiten Europa.

Foto: Shutterstock / Hakase 420.