Het is feest bij de (voormalige) topambtenaren van het directoraat-generaal Landelijk Gebied en Stikstof (DG Stikstof). De architecten van het stikstofplan – op 26 juni 2026 door minister Jaimi van Essen naar buiten gebracht – heffen het glas. DG Stikstof ging in 2019 van start, onder bewind van toenmalig minister Carola Schouten. Voor het oplossen van het stikstofprobleem. Met als inzet: halvering van de veehouderij.
Topambtenaar Vera Pieterman is blij dat het gelukt is, zo laat zij weten op platform LinkedIn. Pieterman werd per 18 november 2019 benoemd als programmadirecteur van DG Stikstof. Ook topambtenaar Hellen van Dongen kwam terug voor dit feestelijke moment. Van Dongen werd in november 2019 benoemd als directeur-generaal Landelijk Gebied en Stikstof. In 2023 verliet zij dit directoraat. Ook Pieterman werkt hier inmiddels niet meer.
Pieterman en Van Dongen behoren tot de Algemene Bestuursdienst (ABD) van de Rijksoverheid. ABD is de organisatie van topmanagers en directeuren en beschikt over een eigen adviesgroep van topambtenaren: ABD Topconsult.
Stikstofplan Van Essen
Het stikstofplan van minister Jaimi van Essen is slecht ontvangen door veel agrariërs. De stapeling van regels zal leiden tot een groot aantal stoppers, met name in de veehouderij. “Dat is ook de opzet. Krimp van de veestapel is het doel”, aldus een bron die in contact stond met beide ambtenaren. “Alsjeblieft, noem mijn naam niet. Dat kost mij mijn carrière.”
Het viel de Staf-redactie op dat het stikstofplan van minister Van Essen vrijwel één-op-één overeenkomt met de eisen van de milieubeweging[1]. Het plan komt overeen met de voorwaarden waaronder milieuorganisaties bereid zijn te stoppen met het systematisch aanvechten van vergunningen van bedrijven. Dit artikel leidde ertoe dat meer bronnen contact zochten met de Staf-redactie. In hun verhalen worden meerdere topambtenaren genoemd, die het stikstofbeleid bepaalden, waaronder Pieterman en Van Dongen.
DG Stikstof
Het begon onder landbouwminster Carola Schouten (2017-2022), in 2019. Vanuit verschillende departementen werd een nieuwe programmadirectie gevormd, met enkele topambtenaren van de ABD aan het hoofd.
“Carola Schouten wilde onder meer geld voor innovaties om de stikstofuitstoot terug te brengen. Maar de ambtenaren gingen daar niet in mee. Als boeren zouden mogen innoveren, dan krimpt de veestapel niet, was het argument. Alleen D66 wilde krimp van de veestapel, andere politieke partijen zoals VVD en CDA wilden dat niet. Spindoctors kwamen toen met het frame ‘krimp is geen doel op zich’ om zo de politiek mee te krijgen.”
Hadden deze topambtenaren contacten met Tjeerd de Groot (D66) en Johan Vollenbroek (MOB)? Beide heren staken niet onder stoelen of banken dat de veestapel (minstens) gehalveerd moest worden. “Dat contact was er zeker. Vollenbroek zat als genodigde bij sommige stikstofoverleggen. En Tjeerd de Groot meldde zich regelmatig. De wijze waarop zij met elkaar omgingen, hun lichaamstaal, verraadde dat ze elkaar beter kenden.”
Geld voor opkoop, niet voor innovatie
Opvallend zijn de sporen die het stikstofbeleid trekt in de praktijk. De overheid blijkt minimaal in te zetten op innovaties om de stikstofuitstoot te verminderen, en maximaal op de opkoop van bedrijven. Voor twee stoppersregelingen werd inmiddels bijna 3 miljard euro aan subsidie beschikbaar gesteld.[2] Ongeveer 1.500 bedrijven namen hieraan deel. Voor innovaties om de stikstofuitstoot te verminderen kwam minimaal subsidie beschikbaar. De voorwaarden waren bovendien weinig aantrekkelijk (er moest veel geld worden bijgelegd door de boer) waardoor hiervan weinig gebruik werd gemaakt. Ook speelt mee dat het moeilijk is een vergunning te krijgen voor emissiebeperkende stalaanpassingen.
Minister Van Essen trekt in de komende jaren maar liefst 20 miljard euro uit voor het oplossen van het stikstofprobleem. Echter, als je kijkt waarvoor dat geld gereserveerd is, dan is dat wederom voor opkoop van veehouderijen en vermindering van het aantal dieren (extensiveren). Slechts 2 miljard euro is bestemd voor innovaties om de stikstofuitstoot te verminderen. Maar, wanneer de voorwaarden voor deze subsidie ongunstig blijven en de vergunningverlening niet tijdig los komt, dan blijft het geld in de pot zitten.
Dubbelrol ABD
Terug naar 2021: het nieuwe kabinet – Rutte III – is juist aangetreden. ABD Topconsult, het adviesbureau van de topambtenaren van de Rijksoverheid, komt met adviezen om het stikstofprobleem op te lossen. Het rapport ‘Normeren en beprijzen van stikstofemissies’ adviseert om de stikstofuitstoot met 40 tot 50 procent terug te dringen. Een tweede rapport, ‘Stikstofruimte voor de toekomst’ stuurt aan op substantiële krimp van de veestapel. ABD Topconsult adviseert om veehouderijen uit te kopen.
De Algemene Bestuursdienst (ABD) speelt een dubbelrol. Pieterman en Van Dongen, de topambtenaren die de leiding hebben bij DG Stikstof, zijn afkomstig van ABD. Zij laten zich adviseren door hun eigen adviesbureau ABD Topconsult.
Krimp als doel
Kabinet Rutte III wordt in 2022 opgevolgd door kabinet Rutte IV. Christianne Van der Wal wordt minister voor Natuur en Stikstof. Zij zet in op halvering van de stikstofuitstoot. Op 23 juni 2022 vond een Kamerdebat – een marathonzitting van 11 uur – plaats over het stikstofbeleid. Van der Wal: “Ik heb vanuit het coalitieakkoord hele duidelijke kaders meegekregen. De totale stikstofuitstoot moet in 2030 met 50% zijn verminderd.” Van der Wal presenteerde een kaartje waarop het land was ingekleurd met zones. In de ene regio wordt meer gevraagd, in de andere minder. Van der Wal: “Het frame dat wordt neergezet, alsof wij de hele agrarische sector van de kaart vegen, is niet waar. Er is heel veel perspectief voor heel veel boeren.” Van der Wal benadrukte dat innovatie onderdeel is van het plan. “Wij besteden die 24,4 miljard die we beschikbaar hebben, niet alleen aan het opkopen of onteigenen van boeren. In het budget zit ook heel veel geld voor innovatie.” Voor de schermen blijken dit mooie woorden. Achter de schermen wordt ervoor gezorgd dat er weinig geld gaat naar innovaties en des te meer naar opkoop. Boeren kregen vooral één optie om de uitstoot te verminderen: stoppen met het bedrijf.
“Krimp is wel degelijk het doel van de ambtenaren van DG Stikstof”, vertelt onze bron. “Ik heb enkele ambtenaren dit zelf horen zeggen: wij hebben 22 miljard voor opkoop, dus dát gaan wij doen.”
Ministerie LVVN: ‘Politiek is verantwoordelijk, niet ambtenaren’
Waarom een ‘feestpost’ op LinkedIn?
Rudi Buijs, hoofd woordvoering directie Communicatie van LVVN: “In de post op LinkedIn geeft een directeur complimenten aan het team dat de afgelopen jaren hard heeft gewerkt om zowel een oplossing te vinden alsook politieke wil om aan een oplossing te werken. Wij beschouwen LinkedIn als een medium waar ambtenaren de ontwikkelingen in hun werk met professionals delen, zoals hier ook is gedaan. Dit draagt bij aan de transparantie van de overheid.”
ABD stelt zich op als adviseur, maar levert ook de uitvoerende topambtenaren. Is dat geen belangenverstrengeling?
“Het advies van de ABD over stikstof is geschreven ter verkenning naar verschillende mogelijkheden, op verzoek van LVVN ter ondersteuning van de advisering aan de politiek. Collega’s van het ministerie proberen sinds 2019 om oplossingen te vinden voor het stikstofprobleem, waarbij allerlei mogelijkheden bekeken en nagelopen zijn.”
Ambtenaren zouden sturen op krimp van de veestapel en op de opkoopregelingen. Wat is de reactie van LVVN hierop?
“Het is niet terecht dat Staf ambtenaren aanspreekt. Ambtenaren adviseren de politiek. Het is aan de politiek om besluiten te nemen. Sterker nog, de politiek vraagt ambtenaren in dit dossier om zonder taboes maatregelen te inventariseren. De politieke top is verantwoordelijk voor de uiteindelijke keuzes.”
[1] https://stichtingagrifacts.nl/van-essen-levert-met-stikstofplan-wat-milieubeweging-eist/
[2] https://www.rvo.nl/onderwerpen/lbv-plus-actueel
